TL;DR: Việc cho rằng hàng đang làm thủ tục hải quan, chưa đưa ra thị trường nên gắn ký hiệu ® thế nào cũng không sao là cách hiểu chưa đầy đủ. Ký hiệu ® chỉ dành cho nhãn hiệu đã được cấp văn bằng bảo hộ; nếu nhãn hiệu chưa được bảo hộ tại Việt Nam mà nhãn gốc vẫn gắn ®, cơ quan hải quan có thể xem là hành vi chỉ dẫn sai về tình trạng pháp lý của quyền sở hữu công nghiệp. Tuy nhiên, theo hướng dẫn hiện hành, hàng không bị coi là vi phạm nếu doanh nghiệp khai báo trung thực rằng nhãn hiệu đã đăng ký tại nước bán và thể hiện đúng tình trạng bảo hộ tại Việt Nam trên nhãn phụ trước khi lưu thông. Mức phạt cho hành vi chỉ dẫn sai có thể từ 10 đến 20 triệu đồng kèm biện pháp khắc phục hậu quả.
Trong thực tiễn nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp gặp tình huống nhãn gốc trên thùng hàng hoặc sản phẩm mang ký hiệu ® bên cạnh tên thương hiệu, trong khi nhãn hiệu đó chưa được đăng ký bảo hộ tại Việt Nam. Câu hỏi đặt ra tại khâu làm thủ tục hải quan là: đây có bị coi là vi phạm về ghi nhãn hàng hóa hay vi phạm về sở hữu trí tuệ không, và doanh nghiệp có bị xử phạt không? Bài viết phân tích bản chất pháp lý của ký hiệu ®, ranh giới vi phạm tại khâu thông quan và hướng xử lý để doanh nghiệp nhập khẩu chủ động phòng ngừa rủi ro.
Ký hiệu ®, ™, © có ý nghĩa pháp lý gì?
Ba ký hiệu thường gặp trên bao bì và nhãn sản phẩm có ý nghĩa hoàn toàn khác nhau về mặt pháp lý:
- Ký hiệu ® là viết tắt của Registered Trademark, nghĩa là nhãn hiệu đã được đăng ký và cấp văn bằng bảo hộ tại cơ quan sở hữu trí tuệ có thẩm quyền. Đây là ký hiệu khẳng định tình trạng pháp lý đã được bảo hộ.
- Ký hiệu ™ là viết tắt của Trademark, dùng để thông báo một dấu hiệu đang được sử dụng làm nhãn hiệu. Khác biệt quan trọng là ™ có thể được sử dụng ngay cả khi nhãn hiệu chưa đăng ký hoặc đang trong quá trình nộp đơn, xét duyệt.
- Ký hiệu © là tuyên bố quyền tác giả đối với tác phẩm, không liên quan trực tiếp đến nhãn hiệu hàng hóa.
Điểm cốt lõi là ký hiệu ® gắn liền với một phạm vi lãnh thổ cụ thể. Một nhãn hiệu được bảo hộ tại nước xuất khẩu không đương nhiên được bảo hộ tại Việt Nam, vì quyền sở hữu công nghiệp mang tính lãnh thổ. Do đó, việc nhãn gốc nước ngoài có ® là hợp pháp ở nước họ, nhưng khi đưa vào Việt Nam, tình trạng bảo hộ tại Việt Nam mới là căn cứ đánh giá.
Gắn ký hiệu ® khi nhãn hiệu chưa được bảo hộ tại Việt Nam có vi phạm không?
Theo quy định về xử phạt trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, hành vi chỉ dẫn sai về tình trạng pháp lý hoặc phạm vi bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp là hành vi bị xử phạt. Việc gắn ký hiệu ® trong khi nhãn hiệu chưa được cấp văn bằng bảo hộ tại Việt Nam, hoặc văn bằng đã hết hiệu lực, bị hủy bỏ, có thể bị coi là cung cấp thông tin gây hiểu sai lệch rằng nhãn hiệu đang được bảo hộ tại Việt Nam.
Tuy nhiên, đây không phải là vi phạm tuyệt đối trong mọi trường hợp. Theo hướng dẫn tại Thông tư 06/2024/TT-BKHCN và quan điểm của cơ quan quản lý, việc sử dụng ký hiệu ® kèm theo thông tin trung thực về tình trạng bảo hộ tại Việt Nam thì không bị coi là vi phạm. Nói cách khác, yếu tố quyết định không chỉ là sự xuất hiện của ký hiệu ®, mà là việc thông tin đi kèm có khiến người tiêu dùng hiểu sai về tình trạng pháp lý của nhãn hiệu tại Việt Nam hay không.
Tại khâu thông quan, hàng chưa lưu thông thị trường thì có bị xử lý không?
Một lập luận phổ biến là khi hàng còn đang làm thủ tục hải quan và đưa về kho, hàng chưa lưu thông trên thị trường nên chưa phát sinh vi phạm, doanh nghiệp chỉ cần dán nhãn phụ phù hợp sau đó. Lập luận này chỉ đúng một phần và tiềm ẩn rủi ro nếu hiểu máy móc.
Trên thực tế, ngay tại khâu nhập khẩu, hàng hóa vẫn phải đáp ứng đủ các nội dung bắt buộc theo quy định về nhãn hàng hóa, và cơ quan hải quan vẫn có thẩm quyền kiểm tra dấu hiệu liên quan đến sở hữu trí tuệ. Đã có trường hợp cơ quan hải quan tại cảng xác định việc gắn ® khi chưa bảo hộ tại Việt Nam là chỉ dẫn sai. Điều đó cho thấy thời điểm chưa lưu thông không tự động loại trừ trách nhiệm, đặc biệt khi nhãn gốc đã chứa thông tin có khả năng gây hiểu nhầm.
Hướng xử lý an toàn được cơ quan hải quan khuyến nghị là: khi nhập khẩu, doanh nghiệp cần khai báo rõ trên tờ khai hải quan rằng nhãn hiệu đã được đăng ký bảo hộ tại nước bán và sẽ thể hiện thông tin đầy đủ, chính xác về tình trạng bảo hộ khi đưa hàng ra thị trường nội địa thông qua nhãn phụ. Cách khai báo minh bạch này giúp chứng minh doanh nghiệp không có ý định gây hiểu nhầm.
Đây là vi phạm về nhãn hàng hóa hay về sở hữu trí tuệ, và mức phạt ra sao?
Cần phân biệt hai nhóm nghĩa vụ độc lập có thể cùng phát sinh:
| Khía cạnh | Nội dung kiểm tra | Hướng xử lý nếu sai |
|---|---|---|
| Ghi nhãn hàng hóa | Hàng nhập khẩu phải có đủ nội dung bắt buộc trên nhãn gốc và nhãn phụ tiếng Việt theo quy định về nhãn hàng hóa | Bổ sung, hoàn thiện nhãn phụ trước khi lưu thông |
| Sở hữu công nghiệp | Ký hiệu ® phải phản ánh đúng tình trạng bảo hộ tại Việt Nam, không chỉ dẫn sai | Xử phạt hành chính và buộc khắc phục hậu quả nếu chỉ dẫn sai |
Đối với hành vi chỉ dẫn sai về tình trạng pháp lý, phạm vi bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp, mức phạt tiền tham chiếu theo quy định xử phạt trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp có thể từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng, kèm biện pháp khắc phục hậu quả như buộc loại bỏ hoặc sửa đổi thông tin chỉ dẫn sai trên nhãn hàng hóa. Như vậy, trọng tâm xử lý ở đây nghiêng về khía cạnh sở hữu công nghiệp, chứ không đơn thuần là lỗi ghi nhãn thông thường.
Doanh nghiệp cần khai báo và ghi nhãn phụ thế nào để tránh rủi ro?
Để vừa thông quan thuận lợi vừa phòng ngừa xử phạt, doanh nghiệp nhập khẩu nên thực hiện các bước sau:
- Rà soát toàn bộ nhãn gốc, bao bì và các ký hiệu sở hữu trí tuệ trước khi mở tờ khai, đối chiếu với tình trạng bảo hộ thực tế của nhãn hiệu tại Việt Nam.
- Khi nhãn gốc có ® nhưng nhãn hiệu chưa bảo hộ tại Việt Nam, khai báo rõ trên tờ khai rằng nhãn hiệu đã đăng ký tại nước bán và cam kết thể hiện đúng tình trạng bảo hộ khi lưu thông nội địa.
- Thiết kế nhãn phụ tiếng Việt phản ánh trung thực tình trạng pháp lý; không để nhãn phụ tái khẳng định nhãn hiệu đang được bảo hộ tại Việt Nam khi thực tế chưa có văn bằng.
- Cân nhắc nộp đơn đăng ký nhãn hiệu tại Việt Nam nếu doanh nghiệp có kế hoạch kinh doanh lâu dài, để hợp thức hóa việc sử dụng ký hiệu ®.
- Lưu giữ hồ sơ chứng minh thiện chí phối hợp và khắc phục, vì mức độ nghiêm khắc của chế tài phụ thuộc đáng kể vào việc doanh nghiệp chủ động minh bạch thông tin.
Lấy ví dụ minh họa: một doanh nghiệp nhập khẩu hàng từ Ma-rốc, nhãn trên thùng hàng có ký hiệu ® nhưng nhãn hiệu chưa được chứng nhận bảo hộ tại Việt Nam. Trong tình huống này, doanh nghiệp không nên trông cậy hoàn toàn vào lập luận hàng chưa lưu thông nên không vi phạm. Cách làm an toàn là chủ động khai báo trên tờ khai về tình trạng đăng ký tại nước bán, đồng thời chuẩn bị nhãn phụ thể hiện đúng tình trạng bảo hộ tại Việt Nam. Khi thông tin được trình bày trung thực, rủi ro bị xử lý về chỉ dẫn sai sẽ giảm đáng kể, đồng thời lô hàng vẫn được thông quan và đưa ra thị trường hợp pháp.
Tóm lại, ký hiệu ® trên hàng nhập khẩu không mặc nhiên gây ra vi phạm, nhưng cũng không mặc nhiên được miễn trừ chỉ vì hàng chưa lưu thông. Bản chất rủi ro nằm ở chỗ thông tin trên nhãn có gây hiểu sai về tình trạng bảo hộ tại Việt Nam hay không. Doanh nghiệp xử lý đúng bằng cách khai báo minh bạch và ghi nhãn phụ trung thực sẽ vừa tuân thủ pháp luật về nhãn hàng hóa và sở hữu công nghiệp, vừa bảo đảm hoạt động nhập khẩu thông suốt.
Nguồn tham khảo
- Nhãn gốc hàng nhập khẩu vào Việt Nam có được ghi xuất xứ viết tắt không? (blog Weimex)
- Hướng dẫn mới về ký hiệu ® và ghi nhãn phụ hàng nhập khẩu (Tạp chí Kinh tế Tài chính)
- Dùng ký hiệu ® sai, doanh nghiệp có thể bị xử phạt (Thời báo Tài chính Việt Nam)
- Ký hiệu R, TM, C trên logo thương hiệu, nhãn hiệu có ý nghĩa gì? (Thư Viện Pháp Luật)
- Những quan niệm sai lầm và rủi ro pháp lý khi sử dụng ký hiệu ® tại Việt Nam (Lexology)